Review sách Quan Và Lại Ở Miền Bắc Việt Nam

Nguyễn Linh đã review

Ở một khía cạnh nào đó, những hiểu biết của chúng ta về nhà nước Việt Nam phong kiến còn tương đối khiến tốn. Những nghiên cứu ngày nay chịu ảnh hưởng bởi những ghi chép trong hệ thống các thư tịch cổ, những bộ Quốc sử chứ không có những nghiên cứu đặc biệt theo quan điểm nghiên cứu lịch sử hiện đại. Ở một khía cạnh khác, thật nhầm lẫn khi cố gắng xếp chế độ quan lại của Việt Nam, đặc biệt là ở miền bắc Việt Nam thế kỷ XIX vào nhóm các chế độ quan lại nhà nước Đông Nam Á như cách mà nhiều nhà nghiên cứu tây Ây từng làm, cũng không thể nói chúng ta có sự dập khuôn máy móc từ bộ máy quan lại của Đông Á chịu ảnh hưởng hoàn toàn của nhà nước Trung Hoa. Bộ máy quan lại ở miền bắc Việt Nam trong thế kỷ XIX mang những nét đặc trưng riêng biệc, cần phân tích và đối chiếu kỹ càng.

Khi bắt đầu áp đặt sự thống trị lên miền bắc Việt Nam, thực dân Pháp đã từng bước lợi dụng và thay thế từng bước chế độ quan lại của miền Bắc sang hướng khác, đặc biệt, dấu mốc thập niên thứ 2 của thế kỷ XX khi thực dân Pháp xóa bỏ hoàn toàn khoa thi truyền thống, kể từ đó hệ thống quan lại miền Bắc chính thức thay đổi hoàn toàn. Cuốn sách nhỏ này để cập đến chế độ quan lại kéo dài gần 100 năm từ năm 1820 đến 1918, tức khi nhà Nguyễn chính thức áp dụng mô hình trực trị đến các tỉnh miền Bắc đến khi người Pháp chính thức áp đặt thay đổi hoàn toàn mô hình này.

Ở một nhóm những nhà nghiên cứu, nền quan lại miền Bắc lúc đó là nền quan lại thối nát và bất lực, trì trệ và xơ cứng, tê liệt trong bảo thủ, cứng nhắc và cổ lỗ. Nhưng thực tế, đó không phải là biểu hiện cụ thể nhất của mô hình quan lại miền Bắc. Một mô hình có sự tồn tại đến gần 100 năm luôn có những điểm nhấn đặc biệt, các vận hành đặc biệt và mô hình vận hành đặc biệt bất chấp những tồn tại hiển nhiên mà nó đem lại. Nghiên cứu sâu hơn vào cơ chế vận hành của bộ máy đó, các thành phần xã hội mà nó cai trị, đặc biệt là quan hệ hằng ngày của nó là một hành động đáng để lưu ý thay vì nghiên cứu mô hình đơn thuần.

Bản thân mình đánh giá đây là một cuốn sách hay, thực sự cần thiết để có cái nhìn cụ thể về tình hình quan lại, quan chế và cách vận hành của chế độ cai trị ở miền Bắc thời ấy. Tuy nhiên, nó vẫn vấp phải những sai lầm có hệ thống do tác giả chưa thực sự nghiên cứu sâu về mô hình xã hội miền Bắc lúc đó, những tập tục và những quy chế khá đặc thù ở từng địa phương quyết định đến cách vận hành của bộ máy chính quyền. Nhưng, về cơ bản đây là cuốn sách có giá trị về nội dung, và có thể làm tư liệu cho những nghiên cứu sâu hơn về thời kỳ này và chế độ cai trị này.