Review sách Nghệ Thuật Tư Duy Rành Mạch

Camellia Phoenix đã review

Tác giả: Rolf Dobelli. Dịch giả: Minh Thi

Thể loại: Tâm lý ứng dụng, tâm lý học tiến hóa. Mức độ ưa thích: 10/10

“Bộ phim thật kinh khủng. Sau một tiếng, tôi liền thì thầm với vợ: ‘Thôi nào, ta về nhà thôi’. Nàng trả lời: ‘Không được. Chúng ta không thể phí phạm 30 đô la’. ‘Không có lý do gì để ở lại cả’, tôi phản đối. ‘Tiền thì đã mất rồi. Ngụy biện chi phí đã mất đang phát tác đấy – đây là một sai lầm về tư duy!’ Nàng cau mày nhìn tôi với ánh mắt hình viên đạn. Thôi được, đôi khi tôi hơi quá trớn trong chuyện này, mà bản thân nó cũng là một lỗi gọi là bệnh nghề nghiệp. Tôi tìm cách làm rõ tình huống này trong tuyệt vọng. ‘Cho dù có ở lại hoặc bỏ đi thì ta cũng đã tiêu mất 30 đô la rồi, vì thế yếu tố này không có vai trò gì trong quyết định của chúng mình hết’. Khỏi phải nói, tôi vẫn phải chịu thua và ngồi im tại ghế của mình”.

Đoạn trên là một trong những đoạn Biển yêu thích nhất trong cuốn sách này. Người đọc có thể nhận ra ngay rằng đây là lỗi tư duy phổ biến mà hầu hết mọi người thường mắc phải: tâm lý tiếc nuối cho công sức / tiền của / thời gian đã bỏ ra, gọi là “ngụy biện chi phí đã mất”. “Ngụy biện chi phí đã mất trở nên nguy hiểm nhất khi chúng ta đã đầu tư rất nhiều thời gian, tiền bạc, công sức hoặc tình yêu vào một điều gì đó. Khoản đầu tư trở thành một lý do để tiếp tục, ngay cả khi chúng ta đang đi đến thất bại. Càng đầu tư nhiều, chi phí đã mất càng lớn, thì động lực để tiếp tục càng cao”.

Đọc xong chương này, Biển bật cười khi cho rằng “ồ vậy là mua cuốn sách này thì mình không hề tiếc số tiền bỏ ra, vì sách quá cuốn hút, không có gì phải hối hận”. Tiêu đề phụ trên bìa sách ghi là “99 lỗi tư duy cần tránh”, thực ra chúng là những “lỗi nhận thức, là sự chệch đi có hệ thống khỏi logic, chệch khỏi cách cư xử và tư duy tối ưu hợp tình hợp lý”. Ban đầu, tác giả Rolf Dobelli định tổng hợp các lỗi tư duy, ghi chú và những câu chuyện minh họa thành một danh sách cho riêng ông. Khi bạn bè của ông biết đến danh sách này, một chuyên mục ra đời trên các tuần báo Đức, Hà Lan, Thụy Sĩ, cuối cùng là quyển sách này được xuất bản. Sau quyển sách này, tác giả vẫn đang tiếp tục tìm kiếm và bổ sung các lỗi tư duy thường gặp trong cuộc sống.

Ngoài “ngụy biện chi phí đã mất” mà Biển trích dẫn ngay đầu review, Biển xin nêu lại thêm một số lỗi tư duy mà con người ở mọi nền văn hóa, mọi lứa tuổi và trình độ giáo dục đều có thể mắc phải:

+ Thành kiến quyền lực: Mỗi khi chúng ta sắp quyết định bất kỳ chuyện gì (dù là mua loại nước ngọt nào hay chọn nơi nào để đi phượt…), hãy nghĩ về những nhân vật có “quyền lực”có thể đang gây ảnh hưởng đến lý trí của bạn (như gương mặt đại diện của các thương hiệu; bác sĩ; giáo viên; thậm chí là người hướng dẫn khảo sát…). “Khi bạn đối mặt với một người bằng xương bằng thịt, hãy cố gắng chống lại họ hết sức có thể”. Đọc đoạn này, Biển liên tưởng đến các màn hình lớn phát quảng cáo trong siêu thị. Những quảng cáo đó luôn có những người nổi tiếng làm gương mặt đại diện, có lẽ tiềm thức của Biển đã từng nhiều lần bị ảnh hưởng mà Biển không hề hay biết. Khả năng ảnh hưởng này cũng được đề cập đến trong chương “Thành kiến yêu thích”.

+ Đừng lấy đồ uống miễn phí: Còn gọi là sự “có qua có lại”. Khi nhận một món quà nhỏ có vẻ vô giá trị do một tổ chức nào đó trao tặng ở nơi công cộng, biết đâu chỉ vài phút sau bạn sẽ mở lòng và mở ví để quyên góp cho họ. Trong nền văn hóa phương Đông thì chuyện “có qua có lại” rất quan trọng, thể hiện tính lịch sự, quan tâm, sự biết điều, lòng biết ơn của ta đối với người khác, nhất là trong xã hội hiện đại nơi không có cái gì được cho không. Nhưng cũng cần cân nhắc trước những thứ được cho vô tội vạ, kẻo căn phòng nhỏ của bạn sẽ chất đầy những thứ không cần thiết mà bạn không nỡ vứt đi.

+ Cẩn thận với điều bạn ước ao: “Chúng ta không có khả năng dự đoán chính xác những cảm xúc của chính mình”. Chương sách này có nói đến quãng thời gian ngắn ngủi mà một người cảm thấy hạnh phúc sau khi đã đạt được một trong những điều mình muốn. Chương này khiến Biển nhớ ngay đến phần nói về hạnh phúc trong cuốn “Cân bằng cảm xúc cả lúc bão giông” của tác giả Richard Nicholls, có thể nói ngắn gọn lại về hạnh phúc như sau: Con người sẽ đạt được hạnh phúc đích thực khi họ làm cho người khác hạnh phúc.

+ Nếu bạn không có gì để nói, đừng nói gì cả: Xu hướng ba hoa, “sự nhiều lời được sử dụng để che đậy sự ngại khó trong tư duy, sự ngu ngốc, hoặc những ý tưởng không được phát triển đến nơi đến chốn”. Tác giả kể câu chuyện về cô hoa khôi tuổi teen vùng South Carolina khi được hỏi tại sao một phần năm dân Mỹ không tìm được nước mình trên bản đồ thế giới, cô ấy đã trả lời một cách vô nghĩa và buồn cười (cười và cảm thấy buồn) trước ống kính truyền hình. Danh ngôn VN có câu “Biết thì thưa thốt, không biết thì dựa cột mà nghe”, còn nhà văn Mark Twain từng nói “Nếu bạn không có gì để nói, thì đừng nói gì cả”.

+ Quyết định tốt hơn – quyết định ít đi: “Đưa ra quyết định là một việc rất mệt mỏi, sau hàng loạt so sánh, đắn đo và chọn lựa, bạn sẽ mệt lử. Khoa học gọi hiện tượng này là chứng mệt mỏi vì quyết định”. Điều này đúng với việc mua hàng trong siêu thị, đúng cả với việc chọn người để yêu. Khi có quá nhiều lựa chọn thì trí não con người sẽ không biết nên chọn điều nào.

Mối duyên của Biển đối với quyển sách này có thể tóm gọn bằng câu “Thiên hạ hữu tình nhân chung thành quyến thuộc”, tức là người có tình trong thiên hạ cuối cùng sẽ về một nhà: lần đầu Biển nhìn thấy cuốn “Nghệ thuật tư duy rành mạch” là trong một cuộc hẹn ở Nhã Nam Thư Quán với người bạn thời cấp 3 đã 14 năm chưa gặp lại, khi ấy Biển không hề chú ý đến cuốn này, còn bạn của Biển đang là designer và khen bìa cuốn này “thiết kế đẹp không còn chỗ nào để chê”. Vài tuần sau, bất chợt Biển muốn đọc quyển sách nào đó giúp mình cải thiện tư duy, nhớ đến “đẹp không còn chỗ nào để chê” nên Biển mua, và hứng thú với nó ngay từ chương đầu tiên. Kiến thức chứa đựng trong cuốn này được dựa trên quá trình nghiên cứu của tác giả trong các lĩnh vực tâm lý XH và nhận thức trong suốt ba thập kỷ, thỉnh thoảng độc giả sẽ bắt gặp những sự việc được đề cập đến trong những cuốn sách tâm lý ứng dụng khác. Tựa sách, thiết kế bìa sách, thậm chí cả nội dung (nếu chỉ đọc một cách hời hợt) sẽ khiến bạn cho rằng đây là một cuốn sách tâm lý khô khan không có giá trị thực tiễn, nhưng Biển tin rằng sau khi đọc nhiều lần, ghi chép, nghiền ngẫm, so sánh với những sự kiện trong cuộc sống hằng ngày, bạn sẽ nhận ra giá trị của nó. Tuy vậy, sau cả quyển sách khá dày về các lỗi tư duy con người thường mắc phải, tác giả lại thừa nhận chính mình “không thể sống mà không mắc sai lầm”, đồng thời xoa dịu người đọc bằng những lời lẽ sau: “Suy nghĩ vốn rất mệt mỏi. Do đó, khi tác hại tiềm tàng là không đáng kể, đừng hao tâm tổn trí; những sai lầm đó không gây ra những mối nguy hại kéo dài cho bạn đâu”. Biển xin diễn dịch ý của tác giả trong đoạn này thành “đọc thì đọc vậy thôi, nhưng nếu bạn vẫn mắc các lỗi tư duy nho nhỏ này thì chẳng có hại gì cho bản thân và XH đâu”, hehehe. Thế nhưng, trở nên thông minh hơn là một trong những khát khao của con người, và Biển thật sự cho rằng “Nghệ thuật tư duy rành mạch” là một trong những cuốn sách góp phần giúp người đọc suy nghĩ và hành xử thông minh hơn, nếu họ chịu đọc và tiếp thu.

(Sea, FB Camellia Phoenix, 10-11-2019)