Giới thiệu sách
Được đóng góp bởi OBook Team

Nước Đại Nam Đối Diện Với Pháp Và Trung Hoa là một luận án tiến sĩ được bảo vệ từ năm 1982 tại Đại học Paris và là một trong số ít tài liệu nghiên cứu của một sử gia nước ngoài về giai đoạn 1847 - 1885 của Việt Nam.

Khác với những cuốn sách đã từng nhìn Việt Nam theo con mắt người nước ngoài, Tshuboi đã cố gắng tìm hiểu Việt Nam từ những cấu tạo cơ bản và lịch sử lâu dài trong quy luật vận động và phát triển của xã hội. Chính vì vậy, Nước Đại Nam Đối Diện Với Pháp Và Trung Hoa hội tụ đầy đủ những yếu tố của một cuốn sử ký, một cuốn tiểu thuyết lịch sử, một công trình nghiên cứu khoa học. Những phân tích chặt chẽ, tinh tế và đầy tính thuyết phục đã làm nên sự sinh động, cụ thể của từng cái tên, từng con người được nhắc đến vô số lần trong lịch sử: vua Tự Đức, đại tướng Lê Đình Dương, tướng Nguyễn Tri Phương,... cùng những trận thua, những mảnh đất, những tổn thất và cả những thất bại tất yếu.

Nước Đại Nam Đối Diện Với Pháp Và Trung Hoa là một cách nhìn độc đáo về một giai đoạn nghiêm trọng nhất trong số phận tồn vong của các dân tộc phương Đông khi phải đối mặt với một thế giới trước đó hoàn toàn xa lạ: phương Tây. Giá trị của cuốn sách không chỉ dừng lại ở mức sử liệu bởi ngay bây giờ, lịch sử vẫn đang xoay chuyển trong quá trình 'toàn cầu hoá', và Việt Nam lại đối mặt với một cuộc chiến mới, cuộc chiến để giữ lấy bản sắc và linh hồn dân tộc. Và cuộc chiến này, thắng hay bại, vẫn là cách chúng ta đối mặt với nó.

©

'...Bất cứ ai quan tâm đến lịch sử hiện đại sẽ tìm thấy trong cuốn sách này... sự soi rọi độc đáo một giai đoạn quan trọng nhất đã thai nghén ra lịch sử đương thời.' (Georges Condominas)

'... Tsuboi đã vẽ nên dung mạo của những con người cụ thể, những diễn viên chính và phụ của tấn bi kịch 40 năm thời Tự Đức: từ vị thừa sai này, tên cướp núi cướp biển nọ, hoàng đế, tể tướng, lái buôn đến các sĩ phu và văn thân.' (GS Trần Văn Giàu)

'Trong cuộc giáp mặt quyết liệt với phương Tây của chủ nghĩa tư bản đang lên, chỉ duy nhất có Nhật Bản thành công. Vì vậy việc người ta muốn chăm chú lắng nghe tiếng nói của một người Nhật là đương nhiên. Đấy là người có đủ tư cách, có chỗ đứng cao và xứng đáng hơn cả để có thể,... nhìn thấy nguồn gốc của tai họa mà các dân tộc khác đã không thể tránh được. Riêng đối với Việt Nam, tôi nghĩ, câu hỏi này vẫn còn đau đáu, thậm chí có thể còn rất thời sự.

... Ta muốn lắng nghe Tsuboi, để mà nghĩ lại, nghĩ lại nữa, và tiếp tục suy ngẫm tới, cả cho hôm nay, và ngày mai. Và Tsuboi đã không phụ lòng người đọc.' (Nhà văn Nguyên Ngọc)

Mục lục

Lời giới thiệu

Lời người dịch

Những chữ viết tắt

Tựa

Lời cảm ơn

Dẫn nhập

Chương I: Nước Việt Nam trước năm 1847: Mấy đặc thù

Chương II: Những người Pháp đến Việt Nam: Từ giáo sĩ Alexandre De Rhodes tới Paul Philastre

Chương III: Trung Hoa và Người Hoa vào thời kỳ độc lập dưới Triều Nguyễn

Chương IV: Tự Đức: Một quyền thừa kế chính thống bị tranh cãi

Chương V: Các nhân vật chủ yếu của chính quyền Tự Đức

Chương VI: Nhóm trung thành và nhóm đối kháng

Chương VII: Thay đổi nhân sự và điều chỉnh chính trị

Chương VIII: Tầng lớp văn thân lánh xa Tự Đức

Chương IX: Từ cuộc tranh chấp Pháp-Hoa

Reviews 1

Đây là một cuốn sách nghiên cứu về lịch sử nước ta dưới thời Tự Đức - ông vua thứ 4 của triều Nguyễn, người trị vì lâu nhất trong 13 ông vua của triều đại phong kiến cuối cùng này: 36 năm (1847-1883), một giai đoạn mang tính chất quyết định trong lịch sử Việt Nam, khi lần đầu tiên nước ta (cùng với tất cả các nhà nước phong kiến đương thời ở Đông Á) đối mặt với sự đe dọa xâm lăng, thôn tính từ các nước tư bản phương Tây, và thất bại! Tác giả là Giáo sư Nhật Bản Tsuboi Yoshinaru, sinh năm 1948, và cuốn sách này, nguyên bản viết bằng tiếng Pháp, bắt nguồn từ luận án tiến sĩ sử học của ông tại Đại học Paris, năm 1982.

Lược qua những giai đoạn lịch sử VN trước khi Tự Đức lên ngôi năm 1847, tác giả nhận định Việt Nam (khi đó gọi là Đại Nam) là một quốc gia phong kiến với những đặc điểm là năng động (cuộc Nam tiến mở rộng lãnh thổ, bắt đầu với những cuộc chiến tranh với vương quốc Chiêm Thành và kết thúc bằng sự xóa sổ họ vào năm 1471), dễ can dự vào các quan hệ quốc tế (khởi nguồn từ những mối quan hệ tôn giáo và thương mại với Tây phương hồi thế kỷ XVI tới những 'nhờ vả' của Nguyễn Ánh khi chống Tây Sơn vào cuối thế kỷ XVIII), quan hệ với Trung Hoa (tác giả khẳng định lịch sử VN là quá trình khẳng định sự độc lập với người láng giềng này, và nhìn chung bất kỳ nhà lãnh đạo nào chống Trung Hoa đều nhận được sự ủng hộ nhiệt tình của người dân - đây chính là điều mà triều Nguyễn không có, so với nhà Hậu Lê hay nhà Tây Sơn - một nhận xét khá thú vị của GS Tsuboi!)

(đọc tiếp...)

Nghiên cứu lịch sử Việt Nam trong gần 40 năm vào nửa cuối thế kỷ XIX, khi mà triều Nguyễn loay hoay với đủ mọi vấn đề từ kinh tế, xã hội, chính trị (những cuộc tranh giành ngôi báu), an ninh đối ngoại, tôn giáo v.v..., tác giả đã tập trung vào cách lý giải sử Việt từ bên trong, tức là lấy Việt Nam làm trung tâm, coi các suy nghĩ và hành động của các chủ thể Việt Nam là quyết định đối với sự biến chuyển của tình hình. Tuy đây là một giai đoạn vô cùng phức tạp, với quá nhiều thế lực tác động lên bàn cờ chính trị Đại Nam, tác giả vẫn khéo léo lấy ra từ vô số tài liệu những thông tin và phân tích quan trọng, dễ hiểu nhất, trình bày chúng một cách khoa học, giúp độc giả dễ theo dõi và hình dung hơn. Cụ thể, đó là các nhóm 'lực lượng' sau đây, được trình bày trong các chương sách riêng biệt nhau:

Những người Pháp, theo từng nhóm: giáo sĩ (thừa sai), thương nhân (đại diện là Jean Dupuis, người gây ra vụ công thành Hà Nội lần thứ nhứt, năm 1873), quân đội (chính xác là các sĩ quan hải quân), các nhà ngoại giao (đại diện Pháp tại triều đình Huế, các lãnh sự Pháp tại vài tỉnh khác). Những phân tích, nhận xét, đánh giá về tình hình Đại Nam của họ, nhiều khi rất khác nhau, đã ảnh hưởng vô cùng lớn tới tiến trình xâm lược của Pháp tại nước ta, suốt thời gian này. Tác giả lưu ý rằng do VN quá xa xôi nước Pháp, ảnh hưởng chỉ đạo của Paris (khi đó hoàng đế là Napoleon III) tới chiến trường VN thường chậm và không mang tính quyết định, so với những gì mà những tướng lãnh và nhà ngoại giao Pháp tại VN và Đông Á tự quyết, tự xử lý.

Những người Trung Hoa, cụ thể là thương nhân và thổ phỉ, hải tặc - một nhóm khá thú vị. Trong những năm giữa thế kỷ XIX, có thể nói miền thượng du Bắc Kỳ đã không còn hoàn toàn nằm trong tầm kiểm soát của triều đình Huế, nhất là sau khi phong trào Thái Bình Thiên Quốc chống Thanh thất bại, có nhiều nhóm rút chạy sang VN và trở thành những lực lượng quân sự có sức mạnh thật sự. Quan hệ phức tạp giữa quân đội nhà Nguyễn, quân Cờ Đen, quân Pháp trên miền Bắc, đặc biệt là trong giai đoạn giữa hai lần Pháp đánh Hà Nội (1873-1882) được tác giả phân tích với nhiều thông tin thú vị. Nếu như việc 'bình định phương Nam' được tiến hành khá gọn ghẽ trong những năm 1862-1867, thì việc kéo quân ra Bắc của người Pháp phức tạp và dây dưa hơn nhiều, tình hình ngoại giao-quân sự tại đây thay đổi liên tục với sự tham gia và vai trò của nhiều bên liên quan, khiến cho mất hơn mười năm người Pháp mới thực sự 'đứng chân' được trên miền Bắc!

Triều đình Huế, với hai nhóm quan lại lãnh đạo kế tiếp nhau dưới thời Tự Đức. Đầu tiên là nhóm 'lão thần' từng có vai trò quyết định trong việc ông vua này lên ngôi, vượt qua người anh là Hồng Bảo, con trưởng vua Thiệu Trị: Trương Đăng Quế, Phan Thanh Giản, Nguyễn Tri Phương. Ba ông đại quan này tuy xuất thân và làm việc trong những lĩnh vực khác nhau, song đều là những người sinh ra vào cuối thế kỷ XVIII, nổi bật trên chính trường vào giai đoạn đầu và giữa của thời Tự Đức. Đại diện cho tư tưởng bảo thủ, sự thất bại và những cái chết của họ cũng là hình ảnh của sự thất bại về tư tưởng của vương triều này. Tiếp theo là một nhóm quan lại thuộc thế hệ đi sau: Tôn Thất Thuyết, Nguyễn Văn Tường, Hoàng Kế Viêm, những nhân vật đứng đầu triều vào những năm cuối thời Tự Đức. Cuốn sách đã lướt qua những nhân vật chính trị quan trọng bậc nhất của nhà Nguyễn, bên cạnh ông vua Tự Đức (tất nhiên!), trong những năm tháng căng thẳng và dồn dập này.

Những người ủng hộ và chống đối Tự Đức, trong những thời kỳ khác nhau: đây là những trang thú vị của tác giả, khi ông phân tích kỹ về tầng lớp văn thân, về nhóm ủng hộ Hồng Bảo v.v... Tác giả nhận định triều Nguyễn vừa tập quyền chuyên chế ở phía trên, vừa dành sự tự trị cho làng xã ở bên dưới, khu vực mà họ dựa vào sự ủng hộ của nhân sĩ và thân hào. Qua thời gian, những vấn đề như thái độ với người Pháp và giáo dân đã dần khiến tầng lớp này quay lưng với Tự Đức, thể hiện rõ nhất trong cuộc nổi loại văn thân của vùng Nghệ Tĩnh năm 1874, sau khi quân Pháp rút khỏi Hà Nội và các tỉnh phía Bắc mà họ chiếm trước đó. Ngoài ra, Tsuboi cũng chứng minh những liên hệ mật thiết giữa các vấn đề an ninh trong nước và an ninh đối ngoại trong thời gian này, khi những cuộc nổi loạn vì ngôi báu, nổi loạn của sĩ phu, của giặc cướp, của những người mạo nhận là hậu duệ của nhà Lê... ảnh hưởng và bị ảnh hưởng bới tình hình chiến trận Pháp-Việt. Đây là những ý kiến rất thú vị của tác giả, giúp ta có những góc nhìn mới mẻ hơn về giai đoạn cực kỳ rối ren này của đất nước.

Quan hệ Việt-Trung trong thời gian này, cũng như trong triều đại nhà Nguyễn nói chung, cũng được tác giả lý giải chi tiết. Tuy vẫn chấp nhận vai trò tông chủ của Thanh triều, y như các triều đại phong kiến VN trước đó, nhà Nguyễn vẫn tỏ ra mình cũng là một thượng quốc, xem các nước khác như Cao Miên, Lào, Xiêm, Miến Điện là...chư hầu! Thái độ thần phục ngoài mặt song bên trong ngấm ngầm tự xem 'Nam triều' (Đại Nam) là ngang hàng với 'Bắc triều' (Đại Thanh) về mặt văn hóa là một nét rất thú vị của nhà Nguyễn! Nó cũng phần nào lý giải sự bảo thủ, trì trệ với tư tưởng Nho giáo của vương triều này (nói hình ảnh là 'bảo hoàng hơn vua', khi họ xem bản thân là những người giữ gìn và tuân theo các giá trị Nho giáo còn hơn cả nhà Thanh!)

Để kết luận, Tsuboi cho rằng triều đại của Tự Đức đã thất bại trong cuộc đối đầu với Pháp vì nhà vua mất lòng dân (cụ thể là tầng lớp văn thân , một nhóm 'tinh hoa' của XH), vì yếu kém về kinh tế (thương mại bị người Hoa kiểm soát, mùa màng liên tục thất bát, không có tiền để cải cách kinh tế-xã hội-quân sự ngay cả khi muốn cải cách!), vì những gánh nặng về di sản của những triều đại trước (Gia Long đã nhờ người Pháp giúp, song Minh Mệnh và Thiệu Trị lại cố gắng quay lưng lại với phương Tây...), và vì những thất bại về chính trị khi 'đi dây' trong các quan hệ với Pháp và Đại Thanh.... Một giai đoạn buồn bã trong sử Việt đã được tác giả dày công nghiên cứu và kể lại rất rõ ràng, rành mạch, với nhiều ý kiến đánh giá của một 'người ngoài', rất đáng cho độc giả Việt Nam ngày nay lắng nghe và suy ngẫm.

Thông tin chi tiết
Tác giả Yoshiharu Tsuboi
Nhà xuất bản NXB Tri Thức
Năm phát hành 04-2011
Công ty phát hành Nhã Nam
ISBN 8936024916091
Trọng lượng (gr) 506
Kích thước 20.5 x 14
Số trang 424
Giá bìa 81,000 đ
Thể loại